Mauzoleum Piastów świdnicko-jaworskich w Krzeszowie zawiera nie tylko cenne zabytki, pozwala także na postawienie wielu pytań o bieg i meandry historii - na część z nich spróbujemy odpowiedzieć.


Do wschodniej ściany prezbiterium Bazyliki Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Krzeszowie zostało dobudowane w latach 1735–1747 mauzoleum Piastów świdnicko-jaworskich - kaplica nagrobna, nałożona na prostokącie, zamknięta od wschodu dwoma absydami, nakryta dwiema kopułami. Jak czytamy na stronie opactwa, mauzoleum jest jednym z najwspanialszych obiektów tego typu na świecie. Budowane było równolegle z kościołem klasztornym, przylega do niego od wschodu.



Mauzoleum, jak to w czasach baroku bywało, jest samo w sobie pewną opowieścią i każdy najdrobniejszy element coś znaczy. Przy pomocy malowideł sufitowych obu kopuł – północnej i południowej – podkreślono chwałę rodu Piastów linii świdnicko-jaworskiej, ich zasługi jako fundatorów opactwa w Krzeszowie i zaakcentowano rolę opatów krzeszowskich jako depozytariuszy duchowej i materialnej schedy po tychże Piastach.



Przy ścianie oddzielającej mauzoleum od prezbiterium kościoła stoją dwa sarkofagi książęce: Bolka I Surowego (zm. 9 listopada 1301 - strona północna, w pobliżu drzwi wiodących na cmentarz górny) i Bolka II Małego (zm. 28 lipca 1368 - strona południowa), natomiast przy oknie południowym usytuowany jest sarkofag Władysława von Zedlitz, komtura zakonu maltańskiego i właściciela zamku w Bolkowie. Oba książęce sarkofagi to dzieła z okresu baroku, ale nakrywające je płyty figuralne pochodzą z wcześniejszych nagrobków – z okresu średniowiecza (XIV w.). Do tego można oglądać epitafium Bolka III, zabitego jakoby przez błazna Jakuba Tau jedynego syna Bolka II i księżnej Agnieszki.



Zwiedzający mauzoleum mogą sobie zadawać różne pytania, na które bieg historii udzielił niejednoznacznej odpowiedzi. Na przykład:


Dlaczego jest tam tylko dwóch książąt Bolków i epitafium trzeciego? Czy Piastów nie było więcej?

W prezbiterium średniowiecznej świątyni krzeszowskiej było pochowanych więcej osób z rodu Piastów - także Henryk I Jaworski (zm. 1348) i Henryk II (zm. 1343-45).

Czy patrząc na sarkofagi obu Bolków rzeczywiście widzimy miejsce ich ostatecznego spoczynku?

I tak, i nie. W XVIII wieku podczas budowy dzisiejszej bazyliki opat Innocenty Fritsch postanowił utworzyć mauzoleum dla pochowanych pod średniowiecznym kościołem członków książęcej dynastii. Kiedy w 1720 kazał rozebrać kościół, ich szczątki musiały czekać całe lata na budowę nowego. - Nagrobki zdemontowano i schowano aż do ukończenia budowy. Wtedy nastąpił ponowny pochówek książąt. W ciągu tych lat przebudowy prochy książąt pomieszały się, więc po ekshumacji szczątki ich i pozostałych osób pochowano w tak zwanej rzymskiej trumnie, w sumie 7 lub nawet 9 osób. Trumna ta znajduje się do dziś pomiędzy sarkofagami książąt, a sarkofagi są puste - mówi przewodnik krzeszowski Mieczysław Gadzina. Bolko II ma pod stopami lwa i psa, symbole męstwa i wierności, ten drugi symbolizuje być może wierność koronie polskiej, którą książę zawsze zachowywał. Są też łacińskie pochwały obu możnowładców.



Czy razem z książętami pochowano ich żony?

- Kobiet nie chowano razem z książętami. Księżna Agnieszka została pochowana w Świdnicy u franciszkanów, a Beatrycze, żona Bolka I, w rodzinnej Brandenburgii. W Brandenburgii została pochowana także wdowa po Bernardzie Świdnickim, Kunegunda, siostra Kazimierza Wielkiego i córka Władysława Łokietka, bo wyszła tam powtórnie za mąż - wyjaśnia przewodnik.



No właśnie - a czemu nie ma sarkofagu Bernarda Świdnickiego zwanego Statecznym (zm. 6 maja 1326), był przecież synem Bolka I i ojcem Bolka II?

- W wyniku wszystkich tych przeróbek zniszczył się lub zaginął jego nagrobek. To były lata 40-te XVIII wieku i było już wiadomo, że Krzeszów leży na terytorium Prus, których król Fryderyk II Wielki był luteraninem i ostro zwalczał katolicyzm. Bernard Świdnicki, zięć Władysława Łokietka i szwagier Kazimierza Wielkiego był niewygodny politycznie i krzeszowscy cystersi bali się, co będzie, kiedy wrogi Polakom król pruski się nimi zainteresuje. Wydaje się, że celowo go tu nie ma - mówi Mieczysław Gadzina.


Czy księżne są w mauzoleum całkiem nieobecne?

Nie. Mają piękne barokowe posągi - oczywiście tylko Austriaczka Agnieszka (zm. 2 lutego 1392) i Niemka Beatrycze (zmarła miedzy 10 kwietnia 1312 rokiem a 26 kwietnia 1316 rokiem), Kunegundy (zm. 9 kwietnia 1331 lub 1333) nie ma z powodów wymienionych powyżej - była córką i siostrą wielkich polskich królów. Beatrycze została wyobrażona ze swoim mężem Bolkiem I także na suficie, oboje podpisują tam akt nadania Krzeszowa. - Należy zwrócić uwagę na to, że książętom... zamieniono żony - żartuje przewodnik, wskazując na umiejscowienie rzeźb.



Czy zatem w mauzoleum kobiety są całkiem nieważne?

Jest tu kaplica poświęcona św. Jadwidze Śląskiej (zm. 1243), prababce Bolka I. Została ona przedstawiona na obrazie Feliksa Antona Schefflera, jak daje obiad 12 żebrakom.


A co ma do tego św. Walenty?

Relikwie patrona zakochanych spoczywają w kaplicy św. Jadwigi, bo i on, i ona dokonali cudu przywrócenia wzroku.



Co z tym Bolkiem III?

Nie było takiego chłopca. Opowieść o synu Bolka II zabitym przez błazna na zamku w Bolkowie to legenda, która ma wiele wersji, niektóre dotyczą Bolków ziębickich. W średniowiecznym grobowcu rodzinnym Piastów spoczywał natomiast inny Bolko, pierworodny syn Bolka I Surowego, zmarły w wieku 10 lub 15 lat. To prawdopodobnie on został uznany za ostatniego tragicznie zmarłego dziedzica świdnickiej korony, o czym pisaliśmy: ZAMEK KSIĄŻ: CESARZOWA ANNA Z PIASTÓW I NIEZNANA CÓRKA BOLKA II?. Natomiast cystersi wierzyli, że Bolko III istniał, a jego śmierć była wynikiem zamachu. Błazen Jakub Tau był przecież Czechem, a istnienie Bolka krzyżowało plany króla Czech Karola IV, który chciał przejąć księstwo jako wiano Anny Świdnickiej, bratanicy Bolka II. Tymczasem oryginalne epitafium to prawdopodobnie pozostałość po nagrobku... Bernarda Statecznego.



Co się dzieje na suficie?

Między innymi pojawia się tam księżna Anna Śląska, wdowa po Henryku II Pobożnym (zm. 1241), ukazana w momencie, w którym wypełnia testament męża, dając Krzeszów czeskim benedyktynom na audiencji u papieża Innocentego IV. Obok stoją jej mąż i syn Bolesław Rogatka (zm. 1278). Co ciekawe, poza nimi wyobrażono też żyjącą dużo później Annę Świdnicką, cesarzową, która również zatwierdziła przywileje mnichów z Krzeszowa. Następnie symboliczne ukazano przekazanie krzeszowskich włości przez  benedyktynów cystersom w roku 1289. Cystersi przybyli do Krzeszowa 9 sierpnia 1292 r., a spisane aktu fundacyjnego miało miejsce 8 września 1292 r. Całe mauzoleum miało udowadniać, że cystersi krzeszowscy są legalnymi spadkobiercami świdnickich Piastów i mają od nich nadania, na wypadek, gdyby król pruski chciał to zakwestionować i skasować klasztor w imię prawa "cuius regio, eius religio" - czyje rządy, tego religia.



Na suficie kopuły północnej jest też wyobrażony podczas polowania Bolko I, obiecujący sprowadzić cystersów do Krzeszowa. Pojawia się ponownie spisując akt fundacyjny. Na suficie kopuły południowej przedstawiono kolejnych władców tej ziemi, czeskich i austriackich. Są tam też kolejni opaci krzeszowscy. Wszystkim towarzyszą liczne wyobrażenia mitologiczne i alegoryczne: putta, Meduza, a także anioły.



Co jeszcze do zobaczenia w Mauzoleum?

Kaplica Wszystkich Świętych i kaplica św. Wacława, którego bratanica, Dobrawa lub Dąbrówka, wyszła za polskiego księcia Mieszka I i w ten sposób została protoplastką świdnickich Piastów. Ale obraz Schefflera ukazuje św. Wacława zamordowanego przez brata Bolesława. Są też figury Miłości Bożej i Opatrzności Bożej, Archaniołowie Michał i Rafał towarzyszący w wędrówce na tamten świat duszom, oraz motywy roślinne - słonecznik, granat i róża, też nasycone symboliką związaną z życiem pozagrobowym.


Czytaj też:
ZAMEK KSIĄŻ: TAKIE BYŁY JEGO KSIĘŻNE I HRABINY
ZAMEK CISY – REZYDENCJA WŁADCZYNI CAŁEGO REGIONU?
KSIĄŻ: ŚREDNIOWIECZNA TWIERDZA PIASTÓW ŚWIDNICKO-JAWORSKICH

BITWA NA LEGNICKIM POLU - JAKI JEST JEJ ZWIĄZEK Z KRZESZOWEM?
NIE TRZEBA JECHAĆ DO JEROZOLIMY, ABY ODWIEDZIĆ GRÓB PAŃSKI (FOTO)
JEDYNE TAKIE ORGANY W NASZYCH OKOLICACH JUŻ PO REMONCIE (FOTO)
KRZESZÓW: PRACE KONSERWATORSKIE PAWILONU I SKLEPIENIA Z FRESKAMI (FOTO)
KRZESZÓW I JEGO KALWARIA NAJSTARSZA NA DOLNYM ŚLĄSKU (FOTO)

TYSIĄCE PIELGRZYMÓW NA ODPUŚCIE
ZESPÓŁ ŚLĄSK WYSTĄPIŁ W BAZYLICE NMP W KRZESZOWIE (FOTO)
TYSIĄCE PIELGRZYMÓW W KRZESZOWIE [FOTO]
A MOŻE PIESZO DO KRZESZOWA (ZDJĘCIA)
NIETYPOWY POMYSŁ NA WALENTYNKI: WIZYTA U ŚW. WALENTEGO
MAMY U NAS NAJWIĘKSZĄ SZOPKĘ W POLSCE
SANKTUARIUM W KRZESZOWIE - NIEZWYKŁE NOCNE ZWIEDZANIE (ZDJĘCIA)
KRZESZÓW - W OPACTWIE DZIEJE SIĘ KRYMINAŁ



Magdalena Sakowska
Foto: JK